078 istoria bolgarskaja III - povestь radi cara jasena 746f
source

1: [===] Пове́сть радѝ цр҃а ҆ꙗ́се́на стáраго
2: ҆ѡ кáкѡ призвáль ѿ ҆ѡͯрит грáдь ст҃аго ҆оц҃а
ѳеѡфилáкта ҆и постави́ль ҆его патри́арха, вь трь́ново Theophylact of Ohrid (†1107) ruled as Archbishop of Ohrid from 1078.
3: то́й премꙋдрѝ ҆и васелен͛ски ꙋчи́тель вь ти́а вре́менà просвети́ль ҆и ѡчисти́ль бльгари́ю ѿ ҆ересѝ
разли́чнїа Zogr. 43 (73r): prognalь eres novatiansku i armenskuju ot bolgaria, tako i latinskaja ot vlaxia
4: тако̀ ҆и влáхїа билѝ прие́ли After the first sentence from the account about St. Theophylact, Punčo continues with the account about Asen (28v).
рим͛ска ҆ере́сь Catholic missions were in ʺCumaniaʺ, i.e. land east of Carpathians (Moldova) since 1070s. Formerly Bulgarian territories of Wallachia remained under Archbishopric of Ohrid in the period between conquest and restoration.
Paisius continues here from
5: ҆и вьса конь́чно ҆испрь́во четàли по лáтин͛ски ҆ези́кь како̀
да сꙋ̀ сáсь, лати́ни ҆еди́нь ро́дь ҆и ези́кь, No da in Zogr. 43 - the original meaning (if kako was used in sense of CS jako) was possibly 'as they are one nation and language with Latins'.
6: Ст҃ѝ ѳе҆ѡфилáкть подвигнáль, цр҃а ҆ꙗ́се́на
7: ҆и при́шль на влахи́ꙗ
8: ҆и покори́ль ҆ѡ́бе влахїй под свою̀ влáсть
9: ҆и запрети́ль влáхомь ко́й чети́ть по латин͛ски ҆ези́кь ҆и ҆испо́ведꙋ́еть рим͛ска ве́ра да мꙋ сѐ ѿре́жеть ҆ези́кь
10: ҆и повеле́ль ҆имь да четꙋть по
славен͛ски ҆ези́кь ҆и да- дрьжꙋ́ть правослáвнꙋю ве́рꙋ Zogr. 43 has bo[l]garski, but other sources show slavenski like Punčo.
11: тáко ѿ то́й вре́ме влáси ҆ѡбрати́ли се на прáвослáвїе ҆и четáли по славенски
12: до ско́рѡ пáки ҆извади́ли ҆имь рꙋсїй на влáшки ҆ези́кь Sentence unclear in the original, cf. Zogr. 43: do skorae vreme nina paki izvadili imъ rusi na vlaški jazikъ pro[s?]ti pisanie[m?]
13: простѡ́ писáнїе
било́ влáшко .:. Rare instance of Punčo adding a lone l-participle.
14: Тáкѡ ть́щанїемь патри́ар͛ха ѳе҆ѡфилактà ҆и цр҃а ҆ꙗ́се́на много наро́дь ҆ѡбрати́ли се на православно́ю ве́рꙋ хр͒тиан͛скою .:.
15: Пото́мь восталь цр҃ь ҆ꙗ́сень нá грь́ци
16: ҆и победи́ль ги
17: ҆и прогнáль их конь́чно ѿ бль́гарїꙗ
18: коги́ дочꙋли грь́ци че
сꙋ постави́ли бльгари се́бе цр҃а ꙋ трь́ново ҆ꙗ́сена смꙋти́ли се No auxilla in Zogr. 43
19: ҆и збрькáли се ѿ стрáхь
20: ҆и сьбрáли во́йска мло́го
21: ҆и пошлѝ, на ҆ꙗ́се́на цр҃а
22: ҆и не може́ль ҆ꙗ́сень да надви́е грь́комь Paisius refers to raids of Asen brothers against Thrace at the beginning of their uprising, defeated in April 1986 by Isaac II.
23: ҆и преш͛ль дꙋнавь ҆ꙋ влахи́ю сáсь свá та си во̀йскà
24: ҆и сьбрáль тáмо во̀йска млого
25: ҆и пáки прешль́ дꙋ́новь
26: ҆и ѡбрати́л се на грь́ци
27: ҆и било́ брáнь
стрáшно Zogr. 43: strašna
28: во́йска без чи́сло грьческаꙗ ҆и бльгар͛ска҆ꙗ́
29: ҆и ꙋдари́ли се
30: ҆и пáдла войска грь́ческа҆ꙗ́ безьчи́сльна ѿ бльгáровь посече́ни ҆и поби́ени
31: тако̀ надвиль ҆ꙗ́сень Zogr. 43: tako odolelъ asěnъ grkomъ
на грь́ци The na is clearly used to literally translate the pl.dat form.
32: конь́чно побиль ҆ихь
33: ҆и ѿкарáл ги ѿ зе́мли бльгар͛ски́а Here Paisius likely refers to the unsuccesful siege of Lovech in 1187 or the battle of Tryavna in 1190, in both of which Asen brothers defeated Isaac II.
34: ҆и ѿ тꙋдꙋ пáки по́шль на срь́бие сáсь во́йска Paisius possibly refers to the campaigns of 1190 against Naissos or of 1195 against Belgrade, contested between Hungary and Byzantium.
35: ҆и ни́хь покори́ль
36: ҆и билѝ срьб҆ꙗ́ не́колико време по́дь влáстию ҆ꙗ́се́новꙋ
37: пáки востáли срь́бие ҆и грь́ци на бль́гари́ю зáедно
38: ҆и мно́го пáкость твори́ли срьбїе по цр҃кви, бль́гáрскїа
39: би́ль [ст҃и] ѳе҆ѡфилáкть вь то́ вре́ме патри́ар͛хь трь́новскѝ,
40: ҆и, плакáль мно́го ѿ какво̀ запꙋсте́хꙋ цр҃кви хр͒ти́ан͛ски
41: би́ли срь-би́е вь то́й вре́ме дрьжáли ри́мьска вера
42: [зри ересь]
43: зато ҆ꙗ́дꙋвáли на црь́кви бол͛гар͛скїа
44: ҆имáли срь́бие на по́мощь се́бе маџáри This likely refers to Serbian war of succession in 1196, in which Vukan, son of Stefan Nemanja, fought with help of Hungary, against his brother Stefan, supported by Byzantines.
45: ҆и зарáдѝ мно́гое крь́вопроли́тїе ѿкарал͛ ги цр҃ь ҆ꙗ́се́нь срьбїе ҆и грь́ци ѿ бльгари́ю Zogr. 43: i po mnogo krvoprolitie otgnalъ crъ asěnъ srъbie ot bolgaria i smirilъ ixъ
46: ҆и смири́ ги конь́чно,
47: Пáки цр҃ь грь́чески
҆иѡ҆ань катàкꙋзи́мь прише́ль на цр҃а ҆ꙗ́се́на сáсь вели́ка во́йска John Kantakuzenos, kaisar of Isaac II, who led one of the armies against Asen brothers in 1186.
48: но цр҃ь ҆ꙗ́сен надви́ль ҆емꙋ
49: ҆и фати́ль цр҃а ҆и҆ѡ҆ана
50: ҆и ҆избо́ль ҆емꙋ ҆ѡчѝ, John was (likely partially) blinded by Andronicus I (who was especially fond of the practice) already before he led an army against Bulgaria.
51: По ҆и҆ѡана вьстáль цр҃ь грьчески
҆áле́ѯиа Alexius III (1195-1203), lost areas around Sofia, Belgrade and Naissus to Bulgars, Macedonia to rebels, and finally also Constantinople to Crusaders. His army was defeated by Ivan Asen at Serres (1196). Paisius may also refer to Alexius Gidos, one of the Byzantine commanders defeated earlier in the battle of Arcadiopolis (1194).
52: ҆и ҆ѡнь сьбраль во́҆иска ѿ мно́го ҆ези́ци
53: ҆и поше́ль нà бльгáрїю
54: когѝ поче́ли да се́ биꙗт надви́ли бль́гаре грь́комь
55: ҆и побе́гль цр҃ь ҆áле́ѯиà
56: ҆и кол͛ко е срьчано бегáль No auxilla in Zogr. 43: i ot skoroe begana palъ šlemъ ego c-rskii ot glavi ego
57: дорь е͒ пáднꙋль ҆емꙋ шле́мь цр҃ски ѿ глáвꙋ An allusion to flight of Alexius III from Constantinople before the Crusaders? Alexius Gidos fled the field at Arcadiopolis in 1194 too.
58: ҆á бльгар͛ски во́йни ꙋзе́ли ҆ѡни шле́мь
59: ҆и прине́ли го сво́емꙋ цр҃ꙋ ҆ꙗ́се́нꙋ,
60: тáко пáки надви́ли бль́гаре на грь́ци
61: ҆и ꙋзе́ль вь то вре́ме цр҃ь ҆ꙗ́сень мно́го грáдове ѿ грь́ци
62: пáки вто́ри пꙋть цр҃ь ҆áле́ѯиа сьбрáль мно́го во́йска
63: ҆и прáти́ль на ҆ꙗ́се́на стрáхота си́л͛на ҆и вели́ка ҆и Zogr. 43: i pratilъ na asěna s vasilia i kostantina načelnici voinski i generali grčeskie *so* xiladi
҆констан͛ди́нь ҆и начáльници Possibly Constantine Tripsychos, hetairarch of Alexios II?
64: мно́го во́йска билà ҆и генѐрáли грь́ческїа ҆и воево́ди ҆и кне́зове ҆и жꙋпь́не
65: ї билà во́йска, ·҂со· хи́лиӑди
66: но попꙋще́нїемь, бж҃їемь поби́ли ги бль̀гари
67: ҆и пѡ́ро́би́ли,
68: ҆и не поврьнꙋ́л се нї еди́нь начáлни́кь при цр҃а ҆áле́ѯию
69: толи́ко
е било̀ не́ изрече́но крьвопро́лїтие No auxilla in Zogr. 43
70: когѝ чꙋ цр҃ь ҆áле́ѯи толи́ко се ҆изби́ла во́йска ҆ꙋплáши се стрáшно ҆и тврь́де ѕлѐ
71: ҆и прати́ не́го́вѝ чл҃веци да сáкать ми́рь ѿ цр҃а ҆ꙗ́се́на
72: но не полꙋчи́ль,
73: ҆Ѡ҆нь пáки тре́ти пꙋ́ть прати́ль войска на ҆ꙗ́се́на цр҃а
74: нь мно́го пꙋ́ти мꙋ надви́валь ҆ꙗ́се́нь цр҃ь Zogr. 43: no paki ona voiska pobili bolgari i vъzeli vъ plenъ aleѯia duka aspida tri generali grčeskie
75: нь пáки ҆áле́ѯиа цр҃ь прати́ль четверта во́йска на ҆ꙗ́сена сáсь не́коегѡ генáрала
їисàка Isaac Komnenos Vatatzes led the Byzantines in the battle of Serres (1196).
стокрáтора The title is thus shortened in Zogr. 43 too.
76: то́й ҆исáкь погꙋби́ль, трѝ, хи́л҆ꙗди бол͛гари
77: по́сле ꙋфати́ли, бль́гари цр҃а ҆áле́ѯию Isaac was captured in the battle of Serres by his Cuman allies. Afterwards, he likely recruited boyar Ivanko to assassinate Ivan Asen in captivity.
78: ҆и ҆ѡбте́кли свꙋ во́йскꙋ грь́ческою
79: тáко гѝ ҆исьсе́кли ҆и пороби́ли
80: мáло не́що ѿ ни́хь побе́гли
81: тáко ҆ѡстáла земл͛ꙗ пꙋ́ста грь́ческаѧ̀ бе́зь во́йн͛ство
82: тако̀ грь́ци ҆и сáми числат по́ йстинꙋ ҆и по прáвдꙋ
83: три́ ста хи́лꙗди во́йска поги́бла грьче́скаꙗ ѿ бль́гари ҆изби́ена ҆и поро́бена
84: тáко ҆имь ѿмьстил сáмь
цр҃ь цр҃емь грь́ческимь вь то вре́ме Zogr. 43: b-gъ
85: защо̀ ҆ѡнѝ ҆испрь́во, мно́го пáкость чини́ли бль́гаромь
86: но йм͛ се возврати́ло сꙋгꙋ́бо ѿмьще́нїе
87: не́ верꙋвáли како, Цр҃ь ҆ꙗ́се́нь бж҃їемь по́веле́ниемь биль постáвле́нь цр҃ь бль́гарѡм
88: нь́ се рꙋгáли ҆емꙋ
89: ҆и дигали воис͛кꙋ толи́ко пꙋти на не́го
90: ҆á ѡн͛ ни́кáко не йшель на ни́хь
91: но коги при́хождáли на не́го ҆ѡнь с пѡ́мощию бж҃їю надви́вáль ҆имь, кре́пко
92: ҆и тáко за
·н· го́динѝ непрестáно брáнь чини́ли грьци сась ҆ꙗ́сена цр҃а догдѐ погꙋби́ли свѐ своѐ войньствѡ́ Zogr. 43: osamъ
93: ҆и ҆ѡбнищáло цр҃ство ни́хно
94: после се покори́ль цр҃ь ҆але́ѯиа ҆áсе́нꙋ цр҃ꙋ вели́комꙋ
95: ҆и данокь давáль доклѐ цр͒твꙋваль ҆ꙗ́сен Цр҃ь бол͛гарски
96: ҆и прѐмно́го данокь ꙋзимáль ѿ цр҃и грь́ческїа
97: ҆и тáко престáли грь́ци ҆и бльгаре бо́й да нѐ би́ють
98: покори́ль ги ҆ꙗ́се́нь по́дь свою̀ влáсть
99: ҆и тако́ се прослáвиль на землѝ
100: защо мно́го крáлѡве ҆и цр҃ове покорѝль
101: зато́ се наре́кль цр҃ь вьселен͛ски
102: защо ҆имáль се́бе
кесáри рим͛скїе дани́ци Possibly refers to successes of Kaloyan against Latin Empire.
103: ҆и дрꙋги мно́го крáлѡве покори́ль ҆ꙗ́се́нь по́дь свою̀ влáсть
104: тáко ҆имáль ст҃и мꙋ́жие ҆и патри́ӑрьхи
105: ҆и послꙋшваль ҆ихь покор͛нѡ
106: ҆и ѡнѝ него поставл҆ꙗ́ли на ве́ли́киа доброде́тели
107: ҆и слáвно
҆е било̀ ҆име́ ҆егѡ̀ .:. No auxilla in Zogr. 43